KPSS Coğrafya: Türkiye Coğrafyasını Haritasız Öğrenmek Mümkün mü?

Sorunun kısa cevabı şudur: mümkün, ama çok pahalı. Haritasız çalışan aday her bilgiyi tek tek ezberlemek zorunda kalır; haritayla çalışan aday ise aynı bilgileri tek bir zemine yerleştirdiği için çoğunu ezberlemeden hatırlar. KPSS coğrafyasında netleri ayıran şey konu bilgisinin miktarı değil, bu bilgilerin birbirine bağlanma biçimidir. Bu yazıda Türkiye coğrafyasını zihninizde bir harita kurarak nasıl çalışacağınızı ele alıyoruz.

Coğrafya sorusunun asıl zorluğu

KPSS'de coğrafya soruları genellikle doğrudan bilgi istemez. "Şu özelliğin görüldüğü yer aşağıdakilerden hangisi olamaz" ya da "bu durumun sebebi nedir" biçiminde kurulur. Böyle bir soruda elemeyi yapabilmek için yerin nerede olduğunu, hangi yükseltide bulunduğunu, hangi rüzgâra açık olduğunu aynı anda düşünmeniz gerekir. Bu da ancak zihinsel bir harita varsa yapılabilir.

Konum: her şeyin anahtarı

Türkiye'nin matematik konumu, coğrafya çalışmasının ilk taşıdır. Ülkemiz yaklaşık 36-42 kuzey paralelleri ile 26-45 doğu meridyenleri arasında yer alır. Bu tek cümleden çıkarılabilecek sonuçlar şaşırtıcı biçimde çoktur: orta kuşakta bulunmak dört mevsimin yaşanmasını açıklar, kuzey yarım kürede olmak gölge yönünü ve mevsim sırasını belirler, doğu-batı arasındaki meridyen farkı yerel saat farkını doğurur. Bu çıkarımları kendiniz yazarak üretin; ezberlenmiş bir liste olarak okumayın.

Özel konum ise komşuluk, denizlere kıyı, yükselti ve engebe gibi unsurları kapsar. İklim, tarım, nüfus ve ulaşım konularının çoğu özel konumdan türer. Bu yüzden konum başlığı bitmeden diğer başlıklara geçmemek gerekir.

Yer şekilleri: üç şeridi ezberleyin, gerisi gelsin

Türkiye'nin yer şekillerini üç şerit hâlinde düşünmek işi çok kolaylaştırır: kuzeyde Karadeniz'e paralel uzanan dağ sıraları, güneyde Toroslar, ortada bu iki kuşağın arasındaki platolar ve havzalar. Doğuya doğru gidildikçe yükselti artar. Bu üç cümleyi kavrayan bir aday, akarsuların neden o yöne aktığını, kıyı ovalarının neden dar olduğunu, ulaşımın neden bazı bölgelerde pahalı olduğunu ayrıca ezberlemek zorunda kalmaz.

Ova, plato, delta ve havza kavramlarını da örnekleriyle birlikte öğrenin. Çukurova gibi delta ovaları ile iç bölgelerdeki kapalı havzaların oluşumu farklıdır ve sorular tam bu farkı yoklar.

İklim ve bitki örtüsü: sebep zinciriyle

İklim konusu ezberle çalışıldığında en çok yanlış yapılan başlıktır. Oysa mantığı sadedir: yükselti, denize uzaklık, dağların uzanış yönü ve enlem. Bir yerin iklimini soran sorunun cevabı hemen her zaman bu dört değişkenden birindedir. Kıyı kesimlerde dağların denize paralel ya da dik uzanması, nemin iç kesimlere ulaşıp ulaşmamasını belirler; iç bölgelerin karasal karakteri buradan doğar.

Bitki örtüsünü de iklimin sonucu olarak okuyun. Maki, ormanlar ve bozkır arasındaki fark, sıcaklık ve yağış rejiminin doğrudan yansımasıdır. Bu bağı kuran aday, bitki örtüsü konusunu ayrıca çalışmak zorunda kalmaz.

Nüfus, yerleşme ve ekonomi

Nüfusun yoğunlaştığı yerler tesadüfi değildir. Kıyı ovaları, sanayinin geliştiği alanlar ve ulaşımın kolay olduğu vadiler nüfusu çeker; yüksek ve engebeli alanlar ise seyrek yerleşim gösterir. Aynı mantık tarımda da geçerlidir: hangi ürünün nerede yetiştiği sorusunun cevabı, o ürünün istediği sıcaklık ve yağışla o bölgenin iklimi arasındaki uyumdur. Maden ve enerji kaynaklarında ise konum bilgisi ile üretim bilgisi ayrı ayrı tutulmalı, çabuk değişen üretim rakamlarına değil dağılımın mantığına odaklanılmalıdır.

Ulaşım ve turizm başlıkları da aynı zeminden beslenir. Bir bölgede karayolu yapımının maliyetli olması engebeyle, bir kıyının turizmde öne çıkması iklim ve ulaşım kolaylığıyla açıklanır. Bu başlıkları ayrı birer ezber listesi gibi değil, daha önce öğrendiğiniz yer şekilleri ve iklim bilgisinin sonucu olarak okuduğunuzda çalışma süreniz belirgin biçimde kısalır.

Boş harita tekniği

Bu yazının en pratik önerisi budur. Türkiye'nin sınırlarını gösteren boş bir harita alın ve her hafta farklı bir katmanı elle doldurun:

1. Birinci hafta: denizler, komşular, büyük yarımadalar ve körfezler.
2. İkinci hafta: dağ sıraları ve en yüksek noktalar.
3. Üçüncü hafta: akarsular ve göller; Kızılırmak gibi ülke içinde doğup denize dökülen akarsuları ayrı renkle işaretleyin.
4. Dördüncü hafta: ovalar, platolar ve havzalar.
5. Beşinci hafta: iklim tipleri ve bitki örtüsü.
6. Altıncı hafta: tarım ürünleri ve sanayi merkezleri.

Her katman bir öncekinin üzerine oturur. Altı hafta sonunda elinizde sadece doldurulmuş haritalar değil, soruyu okurken zihninizde otomatik açılan bir zemin olur.

Soruyla sınamadan ilerlemeyin

Coğrafyada okuduğunu anlamak ile soruyu çözebilmek arasında ciddi bir fark vardır. Her katmanı tamamladığınızda o başlıktan soru çözün ve yanlışlarınızı harita üzerinde işaretleyin. Konu tekrarlarınızı KPSS Lisans konu testleriyle ölçebilir, genel seviyenizi deneme sınavlarıyla takip edebilirsiniz. Diğer başlıklara dair çalışma önerilerini ise blog sayfamızda bulabilirsiniz.

Özetle

Coğrafya, KPSS'nin ezber gerektirdiği sanılan ama aslında en çok mantık isteyen alanıdır. Haritasız çalışmak mümkündür; fakat bu, her bilgiyi bağımsız bir madde olarak taşımak anlamına gelir ve sınav gününde en çok bu tür bilgiler dökülür. Zihninizde bir Türkiye haritası kurduğunuzda ise bilgi tek tek değil, yerleşik bir düzen hâlinde durur.