Bu Derste Neler Var?
Türk Dili ve Edebiyatı, Açık Öğretim Lisesi'nin en geniş kapsamlı derslerinden biridir çünkü iki ayrı damarı bir arada taşır: edebiyat bilgisi ve dil becerisi. Sorular da bu iki damardan gelir. Edebiyat tarafında dönemler, akımlar, yazarlar ve metin türleri; dil tarafında sözcükte anlam, cümle bilgisi, yazım ve noktalama sorulur.
Edebiyat Bilgisi
Edebiyat konuları kronolojik ilerler ve bu sıra ezberi kolaylaştırır:
- İslamiyet öncesi Türk edebiyatı: Sözlü gelenek (koşuk, sagu, destan) ve yazılı ilk metinler.
- Halk edebiyatı: Anonim, âşık ve dinî-tasavvufi kollar. Koşma, semai, ilahi gibi nazım biçimleri ve hece ölçüsü.
- Divan edebiyatı: Aruz ölçüsü, gazel, kaside, mesnevi; mazmun kavramı.
- Tanzimat'tan Cumhuriyet'e: Batı etkisinde roman, tiyatro ve makalenin girişi; Servet-i Fünun, Millî Edebiyat.
- Cumhuriyet dönemi: Öykü, roman ve şiirde yeni arayışlar.
Sorularda genellikle bir eserin hangi döneme ait olduğu, bir sanatçının hangi türde yazdığı ya da bir nazım biçiminin özelliği istenir. Bu yüzden dönem-sanatçı-eser üçlüsünü birlikte çalışmak, tek tek isim ezberlemekten çok daha verimlidir.
Metin Türleri
Öyküleyici (hikâye, roman, masal), göstermeci (tiyatro), öğretici (makale, deneme, fıkra, anı, gezi) ve şiir. Her türün ayırt edici özelliği vardır: deneme yazarın kendi düşüncesini kanıtlama kaygısı olmadan anlatmasıdır; makale bir savı kanıtlarla savunur; anı yaşanmış olayın sonradan anlatılmasıdır. Sınavda sıklıkla kısa bir parça verilip türü sorulur.
Dil Bilgisi ve Paragraf
Dil tarafında en çok çıkan başlıklar: sözcükte gerçek-mecaz-terim anlam, deyim ve atasözü, cümlenin ögeleri, fiilimsiler, anlatım bozuklukları, yazım kuralları ve noktalama. Paragraf soruları ise ders çalışmadan da kazanılabilecek en yüksek getirili sorulardır; çünkü cevap metnin içindedir, ezber gerektirmez.
Sık Yapılan Hatalar
- Edebiyatı sadece isim ezberine indirgemek. Eserin türünü ve dönemin özelliğini bilmek, yazar adını bilmekten daha çok soru kazandırır.
- Paragraf sorularını "zaman alır" diye atlamak. Oysa bunlar en garantili sorulardır.
- Yazım ve noktalamayı küçümsemek. Bu başlık az çalışmayla net kazandırır: "de/da" ayrımı, "ki" yazımı, kesme işareti kuralları birkaç saatte öğrenilir.
Nasıl Çalışılır?
Önce dönem tablosunu çıkarın: satırlar dönemler, sütunlar "özellikleri, nazım biçimleri, temsilcileri" olsun. Bu tek sayfa, edebiyat sorularının çoğunu karşılar. Dil bilgisinde kural okumak yerine bol örnek cümle üzerinde çalışın; anlatım bozukluğu ancak bozuk cümleyi görerek öğrenilir. Her çalışma bloğunun sonunda kısa bir sınav çözün; Açık Öğretim Lisesi deneme sayfasından bu dersin sorularına ulaşabilirsiniz. Tarih dersiyle birlikte çalışmak, edebî dönemleri tarihsel arka plana oturttuğu için ikisini de kolaylaştırır.