Öğrenme Psikolojisinin Eğitim Bilimleri'ndeki Yeri
Öğrenme psikolojisi, davranışta veya zihinsel yapıda yaşantı yoluyla oluşan kalıcı değişimin nasıl gerçekleştiğini inceler. KPSS Eğitim Bilimleri'nde en yoğun soru alan başlıklardan biridir; çünkü hem davranışçı hem bilişsel hem de sosyal öğrenme kuramları, öğretmenin sınıfta kullanacağı pekiştirme, geri bildirim ve öğretim tasarımı kararlarının temelini oluşturur.
Davranışçı Kuramlar: Klasik ve Edimsel Koşullanma
Pavlov'un klasik koşullanmasında nötr bir uyaran, doğal tepki veren bir uyaranla eşleştirilerek kendi başına tepki üretir hâle gelir; sönme, genelleme ve ayırt etme bu sürecin temel kavramlarıdır. Skinner'ın edimsel koşullanmasında ise davranış, sonucuna göre şekillenir: pekiştirme davranışı artırır, ceza davranışı azaltır. Pekiştirme tarifeleri (sabit oranlı, değişken oranlı, sabit aralıklı, değişken aralıklı) davranışın kalıcılığını belirler; değişken oranlı tarife en dirençli öğrenmeyi üretir.
Thorndike ve Bağlaşımcılık
Thorndike'ın etki kanunu, doyum veren sonucu izleyen davranışın tekrar edilme olasılığının arttığını söyler; deneme-yanılma yoluyla öğrenme kuramının temelidir.
Bandura: Sosyal Öğrenme (Sosyal Bilişsel) Kuramı
Bandura'ya göre öğrenme, doğrudan yaşantı olmadan da gözlem yoluyla (model alarak) gerçekleşebilir. Ünlü Bobo bebek deneyinde çocuklar, saldırgan bir modeli izleyerek benzer davranışı sergilemiştir. Dikkat, hatırda tutma, motor yeniden üretim ve güdülenme, gözlemsel öğrenmenin dört aşamasıdır. Bandura ayrıca öz-yeterlik kavramını geliştirmiştir: bireyin bir işi başarabileceğine dair inancı, performansını doğrudan etkiler.
Bilişsel Öğrenme Kuramları
Gestalt kuramcıları (Köhler) öğrenmeyi ani bir kavrayış, yani içgörü (insight) yoluyla açıklar; parçaların bütün içinde birden anlamlı hâle gelmesidir. Tolman'ın bilişsel harita ve gizil öğrenme kavramı, pekiştirme olmadan da öğrenmenin gerçekleşebileceğini, ancak davranışa dönüşmesi için güdüye ihtiyaç olduğunu gösterir. Bilgiyi işleme kuramı, öğrenmeyi duyusal kayıt, kısa süreli bellek ve uzun süreli bellek arasındaki bilgi akışıyla açıklar.
Yapılandırmacılık: Bilişsel ve Sosyal Boyut
Piaget'in bilişsel yapılandırmacılığı, öğrencinin bilgiyi bireysel zihinsel etkileşimle inşa ettiğini savunurken, Vygotsky temelli sosyal yapılandırmacılık bilginin sosyal etkileşim ve dil aracılığıyla inşa edildiğini vurgular. Ausubel'in anlamlı öğrenme yaklaşımı ve ön düzenleyiciler, yeni bilgiyi var olan bilişsel yapıya bağlamayı hedefler; ezbere öğrenmenin karşıtıdır.
Sık Karıştırılan Noktalar
- Klasik koşullanma vs edimsel koşullanma: Klasikte organizma pasiftir, tepki uyaranla eşleşir; edimselde organizma aktiftir, davranış sonucuna göre şekillenir.
- Pekiştirme vs ödül: Pekiştirme, davranışı artıran her uyarandır (olumsuz pekiştirme dahil); ödül ile karıştırılmamalıdır.
- Gözlemsel öğrenme vs taklit: Bandura'nın modeli sadece taklit değil, dikkat-hatırda tutma-üretim-güdü aşamalarından geçen bilişsel bir süreçtir.
- İçgörü vs deneme-yanılma: Gestalt'ta çözüm ani ve bütünseldir; Thorndike'ta çözüm kademeli deneme ile bulunur.
Sınavda Nasıl Sorulur
Bu başlıkta klasik soru tipi, bir öğretmenin sınıfta yaptığı somut bir uygulamanın (örneğin bir öğrenciyi övmesi, bir davranışı görmezden gelmesi, ya da bir öğrencinin arkadaşını izleyip aynı hatayı yapmaktan kaçınması) hangi kavrama örnek olduğunu bulmaktır. Pekiştirme tarifeleri ve olumlu/olumsuz pekiştirme-ceza ayrımı en çok yanlış yapılan alt başlıktır.
Nasıl Çalışılmalı
Kuramcı-kavram eşleştirmelerini kartlarla çalışmak hız kazandırır; Kartlarım aracıyla kendi terim setini oluşturup tekrar edebilirsin. Pekiştirme-ceza örnek olaylarında sık hata yapıyorsan bunları Yanlışlarım listesine ekleyip düzenli dönmek işe yarar. Öğrenme kuramlarının sınıf içi uygulamasını görmek için Sınıf Yönetimi konusuna bakabilirsin.